Steinwurzel (Steinwurcel, Steinwürzel, Szteinwurzel, Sztejnwurcel) Seweryn (1898–1983), operator filmowy.
Pochodził ze zasymilowanej rodziny żydowskiej; ur. 18 I w Warszawie, był wnukiem fotografa, wg rodzinnych przekazów, autora zdjęć powstańców styczniowych, synem Arona (Adolfa), kupca, i Reginy (wcześniej Ryfki Sary) z Majorkiewiczów (1867–1930), od r. 1894 właścicieli zakładu fotograficznego «Raphael» w Warszawie przy ul. Długiej 40. Brat S-a, Jerzy (1904–1941), używał nazwiska Sten, był współoperatorem filmu dokumentalnego „Salve Regina” (1935, realizacja Ireneusz Plater-Zyberk) oraz operatorem filmów fabularnych: „Papa się żeni” (1936, reż. Michał Waszyński), „Królowa przedmieścia” (1938, reż. Eugeniusz Bodo wg wodewilu Konstantego Krumłowskiego) i „Zapomniana melodia” (1938, reż. Konrad Tom i Jan Fethke).
S. uczył się w gimnazjum w Szwajcarii do r. 1913, następnie w polskim gimnazjum Jana Kreczmara w Warszawie, z przerwą na czas od lata 1914 do lipca 1915, gdy rodzina przebywała w głębi Rosji. W l. 1918–20, wg Łozy, służył w WP; przez następne dwa lata pracował jako mechanik w warszawskich kinach, często wprowadzając przeróbki i udoskonalenia do naprawianego sprzętu; zajmował się także projektowaniem i budowaniem urządzeń kinematograficznych. W r. 1922 ukończył Państw. Szkołę Budowy Maszyn i Elektrotechniki im. H. Wawelberga i S. Rotwanda i t.r. we współpracy z bratem Jerzym oraz reżyserem Brunonem Bredschneiderem nakręcił w półamatorskich warunkach film sensacyjny „Ludzie mroku”. Pod koniec roku zawiązał z Bredschneiderem i swym kuzynem Leo Forbertem spółkę «Meteor», której celem była dystrybucja nakręconego filmu (sprzedano go do Ameryki) oraz produkcja następnych. W spółce został kierownikiem technicznym i operatorem; w r. 1923 zrealizował w niej zdjęcia do filmu o tematyce okultystycznej „Syn szatana” (reż. Bredschneider) oraz nakręcił film dokumentalny Poświęcenie pierwszego polskiego parowozu. Latem 1924 przygotował zdjęcia kinematograficzne, stanowiące integralną część inscenizacji groteski „Szkoła gwiazd” i sztuki „Wesoła śmierć” N. Jewreinowa w kabarecie „Stańczyk” (15 VIII t.r., reż. Henryk Szaro). Wykładał w Szkole Filmowej działającej przy wytwórni Reklama Powszechna «Film». Nakręcił zdjęcia do filmu „Atakualpa” (reż. Henryk Bigoszt, prawdopodobnie nierozpowszechniany), a następnie w należącej do Forberta wytwórni «Leo-Forbert» także do filmów opartych na legendach żydowskich z napisami w jidysz: „Tkijes kaf” („Ślubowanie”, 1924, reż. Zygmunt Turkow) oraz „Łamed wow” („Jeden z 36”, 1925, reż. Szaro).
W założonej, zapewne na początku r. 1925, z Forbertem wytwórni «Efes-Film» wyreżyserował S. melodramatyczno-okultystyczny film Rywale (scenariusz Tom). Wiosną t.r. na zlecenie Forberta (wytwórnia «Leo-Film») wyjechał do Palestyny, gdzie nakręcił zdjęcia w Tel Awiwie, Hajfie, Jerozolimie i Tyberiadzie; efektem był godzinny film dokumentalny Nowa Palestyna i otwarcie Uniwersytetu w Jerozolimie (premiera 18 IV). W wytwórni «Leo-Film» był kierownikiem technicznym, operatorem i montażystą; zrealizował w niej zdjęcia do filmów Szaro: „Czerwony błazen” (1926, wg powieści Aleksandra Błażejowskiego, współoperatorzy: Gustaw Kryński i Leonard Zawisławski, także opracowanie techniczne) i „Zew morza” (1927) oraz Juliusza Gardana: „Kropka nad i” (1928, także montaż) i „Policmajster Tagiejew” (1929, wg powieści Gabrieli Zapolskiej „Pan policmajster Tagiejew”). Ponadto w okresie kina niemego nakręcił zdjęcia do filmów: „Kochanka Szamoty” (1927, reż. Leon Trystan, wg noweli Stefana Grabińskiego) oraz „Kobieta, która grzechu pragnie” (1929, reż. Wiktor Biegański, współoperator Antoni Wawrzyniak). We wrześniu 1927 był współzałożycielem Polskiego Związku Producentów Filmowych. W 1. poł. r. 1928 zwiedził wytwórnie w Berlinie, Paryżu i Nicei. W r. 1930 uzyskał w Paryżu tytuł inżyniera na wydz. mechanicznym tamtejszej politechniki. T.r. zrealizował zdjęcia do filmu Gardana „Uroda życia”, wg powieści Stefana Żeromskiego, a w r. 1932 wspólnie z Jerzym Maliniakiem zdjęcia do „Legionu ulicy” (reż. Aleksander Ford). W okresie kina dźwiękowego współpracował najczęściej z Waszyńskim (m.in.: „Głos pustyni”, 1932, wg powieści „Sokół pustyni” Ferdynanda Antoniego Ossendowskiego; „Bezimienni bohaterowie”, 1932; „Jego ekscelencja subiekt”, 1933; „Papa się żeni”, 1936, wg komedii Wincentego Rapackiego syna, współoperator Sten). Nadal też współpracował z Gardanem (m.in. „Trędowata”, 1936, wg powieści Heleny Mniszkówny; „Doktor Murek”, 1939, wg powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza), Szaro (m.in. „Dzieje grzechu”, 1933, wg powieści Żeromskiego; „Pan Twardowski”, 1936; „Ordynat Michorowski”, 1937, wg powieści Mniszkówny), a także Fethkem („Złota maska”, 1939, premiera 1940, wg powieści Dołęgi-Mostowicza „Złota maska” i „Wysokie progi”).
Najwartościowszymi filmami nakręconymi przez S-a pozostają zrealizowane wspólnie z Józefem Lejtesem: „Dzień wielkiej przygody” (1935, współoperator Adam Krzeptowski), „Barbara Radziwiłłówna” (1936), „Róża” (1936, wg dramatu Żeromskiego), „Dziewczęta z Nowolipek” (1937, wg powieści Poli Gojawiczyńskiej, współoperator Stanisław Lipiński), „Granica” (1938, wg powieści Zofii Nałkowskiej). Był też S. operatorem filmów w jidysz realizowanych z myślą o diasporze żydowskiej zwłaszcza w USA: „Der purimszpiler” (1937, reż. Józef Green i Jan Nowina-Przybylski), „A briwełe der mamen” (1938, reż. Green i Trystan) oraz „Mamełe” (1938, reż. Green i Tom, wg komedii M. Szwarca). Nakręcił również zdjęcia do krótkometrażowego filmu fabularnego „Kopciuszek” (1934, reż. Ryszard Biske) oraz reportażu „Walczymy z powodzią” (1935, realizacja Biske i Leon Jeannot). Wspólnie z Lipińskim i Sewerynem Kruszyńskim był operatorem składanki numerów kabaretowych „Parada Warszawy” (1937, reż. Tom). Ogółem w okresie międzywojennym zrealizował zdjęcia do ok. pięćdziesięciu filmów dla kilkunastu wytwórni, niekiedy w ciągu jednego roku pracując przy sześciu filmach. «Nazwisko jego producenci i kiniarze chętnie wysuwali na pierwszy plan we wszelkiego rodzaju zapowiedziach nowej produkcji polskiej, jako gwarancję technicznego poziomu imprezy» („Dzien. Lud.” 1938 nr 1). W grudniu 1936 współtworzył Stow. Realizatorów i Techników Filmowych, a w marcu 1938 wytwórnię «Ton-Film» (następnie «Omnia-Film»).
Wybuch drugiej wojny światowej w r. 1939 przerwał S-owi pracę nad zdjęciami do filmu „Szatan z siódmej klasy” (reż. Tom, wg powieści Kornela Makuszyńskiego). Pod koniec t.r. znalazł się S. pod okupacją sowiecką; przebywał we Lwowie, a następnie w Stanisławowie, gdzie był kierownikiem warsztatów remontujących samochody i sprzęt filmowy. Od r. 1941 pracował w Moskwie w dziale trikażu wytwórni filmowej «Sojuzdietfilm»; w 2. poł. t.r. nakręcił zdjęcia do agitacyjnej noweli „Rovno v siem” (reż. A. Rou i A. Giendelsztejn) wchodzącej w skład filmu „Boevoj kinosbornik nr 7”, a następnie wraz z personelem wytwórni został ewakuowany do Tadżykistanu. Dn. 28 II 1942 wstąpił do Armii Polskiej w ZSRR; przydzielony do Kwatery Głównej, przebywał najpierw w Buzułuku, a następnie w Jangi-Jul, gdzie pracował w sekcji filmowej Biura Propagandy i Oświaty. Z materiałów nakręconych z Lipińskim, głównie w Taszkiencie, zmontował po wyjściu Armii Polskiej z ZSRR „Kronikę wojenną nr 1” (realizacja Waszyński, pokaz 19 VIII w Teheranie) oraz film krótkometrażowy „Od pobudki do capstrzyku” (reż. Waszyński i Tom, pokaz w Teheranie t.r.). Na zamówienie brytyjskiego Min. Informacji powstał w Iranie ze zdjęć S-a i Lipińskiego krótkometrażowy fabularyzowany reportaż „Marsz do wolności” (reż. Waszyński, wyświetlany w Londynie od stycznia 1943). Od r. 1943 pracował S. w Kairze w Referacie Filmowym jako szef montażu filmów; wiosną zmontował ze zdjęć własnych i Lipińskiego film Waszyńskiego „Dzieci”, o polskich dzieciach ewakuowanych z ZSRR. W poł. t.r. sfilmował występy Polskiego Teatru Żołnierza, z których powstał film „Polska Parada” (realizacja Waszyński), razem z Lipińskim występ estradowy Feliksa Fabiana „Chaplin pod piramidą” (reż. Wojciech Wojtecki, film prawdopodobnie nieukończony), a także film dokumentalny „Gen. Sosnkowski odwiedza wojsko na Bliskim Wschodzie”. Od końca t.r. montował wydawaną przez Referat „Kronikę filmową 2 Korpusu A.P.W.” [Armii Polskiej na Wschodzie] (razem z Lipińskim i Tadeuszem Bortnowskim, był też jej operatorem; powstały 42 numery oraz numery specjalne, ostatnie w r. 1946 w Rzymie). W r. 1943 zmontował także film dokumentalny „Pobyt generała Wł. Sikorskiego na Środkowym Wschodzie” (realizacja Waszyński). Od 1 X t.r. pracował w Wydz. Propagandy i Oświaty Armii Polskiej na Wschodzie; od 23 XII w stopniu sierżanta Public Relations Officer. W r. 1944 we Włoszech zmontował film „Monte Cassino” (realizacja Waszyński). W r. 1946 był w Rzymie współoperatorem (z Lipińskim) pełnometrażowego filmu fabularnego „Wielka droga” (reż. Waszyński); w skład filmu weszły także materiały dokumentalne nakręcone przez S-a wcześniej.
Dn. 30 I 1947 został S. zdemobilizowany i t.r. wyjechał do Argentyny, gdzie był operatorem dwóch nieznanych z tytułu filmów, a następnie prowadził warsztat konstrukcji i naprawy sprzętu filmowego. Na przełomie l. czterdziestych i pięćdziesiątych zamieszkał w Brazylii; jako naczelny inżynier działu mechaniki w wytwórni filmowej «Lider Cinematografica» w Rio de Janeiro zajmował się m.in. konstrukcją i konserwacją sprzętu. W r. 1975 zamieszkał w Lod w Izraelu i przyjął obywatelstwo tego kraju. Zmarł tamże 27 XII 1983, został pochowany na miejscowym cmentarzu. Był odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1938) oraz medalami wojennymi: British Star 1939–45, Italy Star (8 II 1946), Defence Medal i The War Medal 1939–45.
Żoną S-a była od 9 XI 1928 Nora Ney (Zofia Neuman) (25 V 1906 – 21 II 2003), aktorka filmowa, absolwentka Inst. Filmowego Wiktora Biegańskiego (1926). W filmach, do których zdjęcia robił na ogół S., eksponowano jej zmysłowość i egzotyczną urodę („Czerwony błazen”, „Zew morza”, „Kobieta, która grzechu pragnie”, „Policmajster Tagiejew”, „Głos pustyni”, „Doktor Murek”). Małżeństwo zakończyło się rozwodem w grudniu 1934. Ney, zesłana w okresie drugiej wojny światowej w głąb ZSRR, wróciła do Polski w r. 1945, a w czerwcu r.n. wyemigrowała do USA. Z innego związku miał S. niepełnosprawną córkę (ur. po r. 1947), którą po r. 1975 umieścił w zakładzie opiekuńczym w Tel Awiwie.
Encyklopedia kina, Kr. 2003; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Maśnicki J., Stepan K., Pleograf. Słownik biograficzny filmu polskiego 1896–1939, Kr. 1996; Polski słownik judaistyczny, W. 2003 II; – Belmont L., Ślubowanie, „Kinema” 1924 nr 39 s. 41–2; Gross N., Film żydowski w Polsce, Kr. 2002; Historia filmu polskiego, W. 1966 I, W. 1988 II, W. 1974 III; Jewsiewicki W., Polscy filmowcy na frontach drugiej wojny światowej, W. 1972 s. 145–51 (fot.); Kosińska-Hartowicz H., Nora Ney, femme fatale polskiego filmu lat międzywojennych, „Nowy Dzien.” (Nowy Jork) 2004 nr 9010 dod. „Przegl. Pol.”, nr 9016 dod. „Przegl. Pol.”; Maśnicki J., Stepan K., Gwiazda z oddali, „Kino” 1997 nr 12; Ozimek S., Film polski w wojennej potrzebie, W. 1974; Sempoliński L., Wielcy artyści małych scen, W. 1968; Szofman J., Palestyna w słowie i w filmie. Wrażenia z odczytu red. Appenszlaka oraz inauguracji filmu inż. Szteinwurzla, „Nasz Przegl.” 1925 nr 108; Sztycer M., Seweryn Steinwurzel operator-artysta, „Film” 1938 nr 3 (fot.); – To były czasy, proszę pana... Rozmowa z Sewerynem Steinwurzlem, czołowym operatorem filmów polskich przed wojną. Rozmawiał Natan Gross, „Now.-Kur.” 1975 nr 217; – „Dzien. Lud.” 1938 nr 1; „Kur. Pol.” 1924 nr 28; „Kur. Warsz.” 1923 nr 357–359; „Nasz Przegl.” 1928 nr 237; „Polska Zbrojna” 1938 nr 21; – IPiM Sikorskiego: Księga Ewidencji Personalnej Wydz. Kult. i Prasy II Korpusu (kopia w posiadaniu autora); Filmoteka Narod. w W.: Dane filmograficzne; Ministry of Defence w Londynie: APC Polish Enquiries (zeszyt ewidencyjny, kopia w posiadaniu autora); – Mater. autora: Listy Natana Grossa z Givataim (Izrael); – Informacje Hanny Voloviczi z Jerozolimy.
Roman Włodek
Powyższy tekst różni się w pewnych szczegółach od biogramu opublikowanego pierwotnie w Polskim Słowniku Biograficznym. Jest to wersja zaktualizowana, uwzględniająca publikowane w kolejnych tomach PSB poprawki i uzupełnienia.